અંજારની ધરતી પર આવેલો લોકકથા અને શ્રદ્ધાનો પ્રતિક **જેસલ–તોરલ યાત્રાધામ** માટે ગુજરાત સરકાર, પ્રવાસન વિભાગ અને યાત્રાધામ વિકાસ બોર્ડે કરોડો રૂપિયાના વિકાસ કામો હાથ ધર્યા—
પરંતુ સ્થાનિક તંત્રની બેદરકારી, અવગણના અને ઉદાસીનતાના કારણે આ વિકાસનો વાસ્તવિક લાભ લોકો સુધી પહોંચતો નથી.
### **સરકાર કરે વિકાસ — તંત્ર કરે અવગણના**
ગુજરાત સરકાર શહેર–ગામના વિકાસ માટે પૂરી ગ્રાન્ટ આપે છે, પ્રોજેક્ટ મંજુર કરે છે અને યાત્રાધામોને વૈશ્વિક ઓળખ મળે તે માટે સતત પ્રયત્નશીલ છે.
પરંતુ એ ગ્રાન્ટનો યોગ્ય ઉપયોગ કરાવવાનું જે સ્થાનિક તંત્રનું કામ છે—
**એમાં જ સૌથી મોટી નિષ્ફળતા છે.**
અંજારમાં **જેસલ–તોરલ સમાધિ સ્થાને પ્રવાસીઓ માટે આધુનિક સુવિધાઓ**, કોમ્પલેક્ષ, પાર્કિંગ, માર્ગ અને ઇન્ફોર્મેશન સેન્ટર ઉભું કરાયું છે.
પણ તેનો સંભાળ, પ્રચાર, ઉપયોગ અને જાળવણી— કોઈ નથી કરતું.
### **વહીવટી તંત્રની આંખો બંધ**
આ પવિત્ર સ્થાનનો વહીવટ **મામલતદાર કચેરી હસ્તક** છે કારણ કે આ જગ્યા **જાગીર શાખા** હેઠળ આવે છે.
તેમ છતાં અહીં
* જર્જરિત સુવિધાઓ,
* તૂટેલા માર્ગ,
* ગંદકી,
* અને મુસાફરો માટે અવ્યવસ્થિત વાતાવરણ
—સામાન્ય દૃશ્ય બની ગયું છે.
**આ યાત્રાધામમાં થયેલ દબાણ કોઈને દેખાતું નથી**, અને આ દબાણ દૂર કરવા માટે શું ઉત્તર પ્રદેશમાંથી **યોગી આદિત્યનાથનો બુલડોઝર** બોલાવવો પડશે?—એવો પ્રશ્ન સ્થાનિકોમાં ઉઠે છે.
**સ્થાનિક તંત્રની નિષ્ક્રિયતાએ લોકોના ગુસ્સાને વધુ ભડકાવ્યો છે.**
### **પ્રતિનિધિઓ plenty, જવાબદારી none**
અંજાર પાસે
* નગર પાલિકા પ્રમુખ અને **36 નગર સેવકો**,
* તાલુકા પંચાયત પ્રમુખ અને ચૂંટાયેલા સભ્યો,
* જિલ્લા પંચાયતના સભ્યો,
* અને હવે **અંજારના ધારાસભ્ય મંત્રી તરીકે** બેઠા છે.
પરંતુ આટલા પ્રતિનિધિઓ હોવા છતાં
**સ્થિતિ કઈ રીતે સુધરવાની?**
જેસલ–તોરલ યાત્રાધામમાં સરકાર કરેલી સુવિધાઓ વિશે પોતે જઈને જોવાની કે તપાસ કરવાની તકલીફ કોઈ લેતું નથી.
સ્થાનિકોમાં તો સવાલ ઉઠે છે—
*“તંત્ર કચેરીમાં બેઠું છે કે વિસ્તારમાં?”*
### **વિકાસ થયો—પરંતુ દેખાય ક્યાં?**
પ્રવાસન વિભાગે બનવેલા કામો
* પૂર્ણતા પહેલા જ ખરાબ થવા,
* જર્જરિત થવા,
* અથવા જાળવણીના અભાવે બગડવા
—એવા અનેક ઉદાહરણો સામે આવ્યા છે.
સ્થાનિક તંત્ર જો સમયસર નજર રાખતું હોત તો કરોડોનો વિકાસ આજ બરબાદ ન થઈ રહ્યો હોત.
લોકોની ટીકા સ્પષ્ટ છે:
**“સરકાર કરે વિકાસ—તંત્ર કરે નાશ.”**
### **લોકોના ગુસ्सાનો કડવો સવાલ**
લોકોમાં ગૂંજતો મોટો સવાલ—
**“જેસલ–તોરલનો વિકાસ કોને માટે? તંત્ર માટે કે યાત્રાળુઓ માટે?”**
સરકારનો પ્રયાસ સતત છે. પરંતુ લોકો કહે છે કે
**સ્થાનિક તંત્રના ઢીલા વલણએ સમગ્ર પ્રોજેક્ટને નેપથ્યમાં ધકેલી દીધો છે.**
### **અંતમાં — શું કચ્છ ફરી ‘કાળા નાગના ફૂંફાડા’ની રાહ જ જુએ?**
જેસલ–તોરલ યાત્રાધામ કચ્છનું ગૌરવ છે.
પણ અહીંની હાલત જોઈને એવું લાગે છે કે
**સ્થાનિક તંત્રને આ ગૌરવની કિંમતની જ ખબર નથી.**
શું હવે પણ લોકો **‘કાળા નાગના ફૂંફાડા’**ની જ રાહ જુએ?
કે કોઈ જવાબદાર આગળ આવીને આ પવિત્ર યાત્રાધામનો સાચો વિકાસ કરશે?
“क्या स्थानीय तंत्र की लापरवाही से बिगड़ रहा है ‘जेसल–तोरल’ तीर्थधाम का विकास?”**
कच्छ के अंजार में स्थित लोकआस्था और इतिहास का प्रतीक **जेसल–तोरल तीर्थधाम** गुजरात सरकार के करोड़ों रुपये के विकास कार्यों के बावजूद बदतर स्थिति में है। सरकार लगातार पर्यटन को बढ़ावा देने के लिए योजनाएँ ला रही है, यાત્રाधाम विकास बोर्ड और पर्यटन निगम के माध्यम से कई सुविधाएँ खड़ी की हैं, लेकिन **स्थानीय निकाय और प्रशासन की लापरवाही ने इस विकास को ध्वस्त कर दिया है।**
—
### **सरकार विकास करे… लेकिन उसे संभाले कौन?**
गुजरात सरकार द्वारा शहर और ग्रामीण क्षेत्रों के लिए भरपूर ग्रांट दी जाती है, मगर **ग्रांट का सही उपयोग करवाने वाला स्थानीय प्रशासन ही सबसे बड़ा कमजोर कड़ी बन गया है।**
जेसल–तोरल तीर्थ परिसर में यात्रियों के लिए सुंदर संकुल, पार्किंग, मार्ग, बैठने की व्यवस्था आदि बनाए गए, परन्तु
* रखरखाव,
* स्वच्छता,
* सुरक्षा
—इन सभी का बुरा हाल है।
### **वहीवट की जिम्मेदारी—लेकिन मैदान में कोई नहीं**
यह स्थल **जागीर शाखा** के अधीन आता है और इसका प्रशासनिक संचालन **मामलतदार कार्यालय** के पास है।
फिर भी परिसर में
* गंदगी,
* टूटी सुविधाएँ,
* बेतरतीब कारोबार,
* और अतिक्रमण
—कोई रोकने वाला नहीं।
लोगों का कटाक्ष:
**“तीर्थधाम में इतना दबाव है, लेकिन किसी अधिकारी को दिखता नहीं… क्या अब यूपी से योगी आदित्यनाथ का बुलडोज़र बुलाना पड़ेगा?”**
### **जनप्रतिनिधि बहुत—जिम्मेदारी कोई नहीं**
अंजार में
* नगरपालिका प्रमुख,
* 36 नगरसेवक,
* तालुका पंचायत प्रतिनिधि,
* जिला पंचायत सदस्य,
* और अब तो **अंजार के MLA मंत्री पद पर** हैं।
इसके बावजूद **स्थिति जस की तस** है।
कोई यह जानने नहीं निकलता कि सरकार द्वारा बनाई गई सुविधाएँ अच्छी हालत में हैं या नहीं।
लोगों का सीधा आरोप:
**“तंत्र ऑफिस में बैठकर विकास दिखाता है… जमीन पर कुछ नहीं।”**
### **विकास हुआ—पर किसके लिए?**
पर्यटन विभाग द्वारा बनाए गए कई ढांचे
* उद्घाटन से पहले ही खराब,
* या जर्जर,
* या बिना रखरखाव के बर्बाद होते जा रहे हैं।
लोक सवाल उठा रहे हैं:
**“सरकार तो कर रही है… पर स्थानीय तंत्र उसका कबाड़ बना रहा है।”**
### **अंत में — उम्मीद किससे?**
जेसल–तोरल कच्छ की शान है, लेकिन तंत्र की उपेक्षा ने इसे कमजोर स्थिति में छोड़ दिया है।
क्या कच्छ फिर से **‘काले नाग के फूफाड़े’** का इंतजार करेगा?
या कोई जिम्मेदार आगे आकर इस धरोहर की रक्षा करेगा?
“Is Local Administration Responsible for Ruining the Development of Jesal–Toral Pilgrimage Site?”**
The historic and culturally revered **Jesal–Toral pilgrimage site** in Anjar, Kutch, is suffering due to **negligence and failure of the local administrative bodies**, despite the Gujarat Government investing heavily in its development through the Tourism Department and the Yatradham Development Board.
### **Government pushes development; local bodies push it to decay**
The Gujarat Government is consistently allocating generous grants for urban and rural development.
But the biggest question remains:
**Who ensures proper utilization of those grants?**
The government has built
* a tourist complex,
* seating areas,
* parking facilities,
* pathways,
* information center,
—but poor maintenance and lack of monitoring have destroyed the purpose.
### **Administration silent, problems rising**
This site is managed under the **Jagir Branch** and administered by the **Mamlatdar Office**, yet the ground reality reflects:
* broken structures,
* unclean surroundings,
* uncontrolled encroachments,
* zero supervision.
Locals mockingly say:
**“The pressure and chaos around the pilgrimage site is visible to everyone except the authorities. Should we call Yogi Adityanath’s bulldozer from Uttar Pradesh to fix it?”**
### **Many elected representatives, but no responsibility**
Anjar has:
* a Municipality President,
* 36 councillors,
* Taluka Panchayat members,
* District Panchayat representatives,
* and its **MLA is now a Minister**.
Yet no one steps out to inspect how the government-built facilities are performing.
People say:
**“On paper everything is perfect. On the ground nothing exists.”**
### **Development for whom?**
Tourism infrastructure built with crores of rupees is either
* deteriorating,
* poorly maintained,
* or failed even before its official launch.
Citizens openly question:
**“The Government is doing the development, but the local bodies are destroying it.”**
### **In conclusion — waiting for what?**
Jesal–Toral is the pride of Kutch.
Yet, due to the negligence of local authorities, it remains ignored and underdeveloped.
Should Kutch forever wait for some **“black cobra’s hiss”** (symbolic of a wake-up call)?
Or will someone finally take responsibility to restore this sacred heritage?
